Dlaczego większość map świata jest "fałszywa"? Krótki przewodnik po największych kartograficznych mitach
To, co widzimy na większości map ściennych czy w popularnych atlasach, jest nieuchronnym zniekształceniem rzeczywistości. Nasze najpopularniejsze mapy świata, choć technicznie są poprawne kartograficznie, nie są wiernym odwzorowaniem proporcji, kształtów i odległości. Dzieje się tak, ponieważ Ziemia jest kulą (geoidą), a każda próba przeniesienia trójwymiarowej powierzchni na dwuwymiarową płaszczyznę nieuchronnie prowadzi do zniekształceń – jest to znane jako problem projekcji kartograficznej. Największym mitem kartograficznym jest to, że mapa, którą znasz ze szkoły, odzwierciedla prawdziwe rozmiary lądów. Zazwyczaj tak nie jest, a za ten błąd odpowiada popularność jednej konkretnej metody.
Mit I: Projekcja Mercatora – dlaczego Grenlandia wydaje się gigantyczna?
Najbardziej znana i powszechnie używana na świecie, szczególnie w nawigacji, jest Projekcja Mercatora, stworzona w 1569 roku przez Gerarda Mercatora.
Czym jest Projekcja Mercatora?
Jest to projekcja walcowa, co oznacza, że kartograf wyobrażał sobie owinięcie globu walcem, a następnie "rzutowanie" na ten walec kształtów, a na końcu jego rozwinięcie.
Jaki jest jej największy błąd?
Projekcja Mercatora ma tę zaletę, że zachowuje kąty (lokalne kształty są poprawne) i utrzymuje stały kurs (linie proste na mapie to stałe kierunki kompasowe – rumby), co było kluczowe dla żeglarzy.
Jednak aby to osiągnąć, mapa drastycznie zniekształca rozmiary obszarów w miarę oddalania się od równika. Im bliżej biegunów, tym większe stają się lądy. Zobacz, jak absurdalnie wyglądają niektóre porównania:
- Grenlandia na mapie Mercatora wydaje się mieć rozmiar porównywalny do Ameryki Południowej, podczas gdy w rzeczywistości jest od niej 14 razy mniejsza.
- Kanada i Rosja wydają się znacznie większe, niż są w rzeczywistości.
- Afryka, która w rzeczywistości jest większa niż USA, Chiny, Indie, Japonia i cała Europa Zachodnia razem wzięte, wydaje się mieć standardowy, niewygórowany rozmiar.
Powód: Na biegunach siatka współrzędnych "rozciąga się" w nieskończoność, co sztucznie powiększa obszary polarne.
Mit II: Zniekształcenie Prawdy i "Kartografia Eurocentryczna"
Popularność Projekcji Mercatora, mimo jej błędów w proporcjach, wiąże się nie tylko z nawigacją. Używanie jej jako standardowej "mapy świata" przez dekady, zwłaszcza w czasach potęg kolonialnych, miało również konsekwencje społeczne i psychologiczne.
- Północ na górze: Chociaż umieszczenie północy na górze jest arbitralną konwencją, z jej powodu kraje półkuli północnej (Europa, Ameryka Północna) wydają się bardziej "dominujące" i są umieszczone na samej górze mapy, podczas gdy kraje Globalnego Południa (Afryka, Ameryka Południowa) wydają się mniejsze i podrzędne. Nie ma fizycznego powodu, dla którego północ musi być zawsze na górze.
- Linia podziału: Projekcja Mercatora często stawia Europę w centralnym punkcie mapy, co tylko wzmacniało poczucie eurocentryzmu.
Jakie mapy są "prawdziwsze"?
Projekcje równopolowe
Jeśli naszym celem jest dokładne porównanie rozmiarów lądów i kontynentów, musimy użyć projekcji równopolowych (ekwiwalentnych), które starają się zachować wierne proporcje powierzchni kosztem zniekształcenia kształtów i kątów.
Projekcja Galla-Petersa
Jedną z najbardziej znanych alternatyw jest Projekcja Galla-Petersa. Choć również jest projekcją walcową, została zaprojektowana tak, aby obszary miały poprawną, rzeczywistą powierzchnię (są równopolowe).
- Co zyskujemy? Dostajemy natychmiastową wizualną informację, jak ogromna jest Afryka (jej rozmiary są bliskie rzeczywistym) w porównaniu do Europy.
- Co tracimy? Kształty lądów są mocno rozciągnięte w pionie, zwłaszcza w kierunku równika (np. Afryka wydaje się zbyt długa i wąska).
Projekcja Robinsona
Stworzona, aby być kompromisem. Projekcja Robinsona nie jest ani równokątna, ani równopolowa, ale jej celem jest estetyczny i przyjemny dla oka obraz świata, który jednocześnie minimalizuje zniekształcenia na szeroką skalę. Często jest używana w magazynach i publikacjach.
Nigdy nie będzie idealnej mapy
Żadna dwuwymiarowa mapa nie jest w stanie w pełni oddać trójwymiarowej rzeczywistości bez zniekształceń. Każdy kartograf musi podjąć decyzję, które cechy są najważniejsze do zachowania (kąty, odległości, powierzchnia), a które można zniekształcić.
- Jeśli płyniesz statkiem i potrzebujesz utrzymać stały kurs, idealna jest Projekcja Mercatora (zachowuje kąty).
- Jeśli chcesz porównać, ile hektarów ma dany kraj, użyjesz Projekcji Galla-Petersa (zachowuje powierzchnię).
- Jeśli chcesz po prostu miło popatrzeć na świat, użyjesz Projekcji Robinsona (minimalizuje ogólne zniekształcenia).
Dlatego nie mówimy, że mapy są "fałszywe", lecz że są nieuchronnie zniekształcone z powodu wybranej projekcji. Świadomość tych zniekształceń to klucz do zrozumienia, jak potężnym, ale i subiektywnym narzędziem może być kartografia.
Artykuł opracowany przy udziale portalu Alphabar.pl.
